Pupuh adalah bentuk tembang atau puisi lisan tradisional Sunda. Sebagaimana puisi lama, pupuh terikat oleh aturan-aturan seperti jumlah baris tiap bait, jumlah suku kata tiap baris dan rima. Jenis-jenis dan aturan dalam pupuh sangat mirip dengan macapat Jawa dan macapat Bali. Mungkin sebetulnya ketiganya berasal dari satu akar, ya. Mungkin. Saya belum nemu rujukannya.
Terdapat 17 jenis pupuh yang masing-masing memiliki aturan yang berbeda-beda. Aturan atau patokan tersebut berupa guru wilangan, guru lagu, dan watek. Guru wilangan adalah jumlah suku kata (engang) pada tiap baris (padalisan). Guru lagu adalah bunyi vokal akhir (sora panungtung) pada tiap baris. Sedangkan watek atau watak adalah karakteristik atau suasana kejiwaan isi pupuh tersebut.
Bentuk pupuh biasa juga digunakan untuk membuat cerita yang disebut wawacan. Dalamwawacan, suasana cerita disesuaikan dengan watak isi pupuh.
Ketujuhbelas pupuh ini terbagi dalam dua kategori, yaitu sekar ageung dan sekar alit. Yang termasuk sekar ageung adalah Kinanti, Sinom, Asmarandana dan Dangdanggula, sisanya termasuk sekar alit.
Berikut suasana kejiwaan masing-masing pupuh:
- Asmarandana: cinta kasih, rasa sayang, nasihat.
- Balakbak: lucu, gurauan.
- Dangdanggula: gembira, bahagia, tenang, damai, keagungan.
- Jurudemung: penyesalan, bingung.
- Durma: keras, marah, semangat, besar hati.
- Gambuh: bingung, sedih.
- Gurisa: iseng, gurauan, lamunan untuk mengisi waktu.
- Kinanti: berharap, sedih.
- Ladrang: gurauan yang berisi sindiran.
- Lambang: gurauan yang mengandung makna.
- Magatru: penyesalan, prihatin, mengandung nasihat.
- Maskumambang: kesedihan yang dalam.
- Mijil: kesedihan, tapi masih ada harapan.
- Pangkur: tertekan, perasaan saat akan menghadapi tugas yang berat.
- Pucung: nasihat, arahan.
- Sinom: gembira.
- Wirangrong: rasa malu.
Contoh pupuh:
Asmarandana
Watek: cinta kasih, rasa sayang, nasihat
Setiap bait terdiri dari 7 baris
Setiap bait terdiri dari 7 baris
Eling-eling mangka eling (8 – i)
rumingkang di bumi alam (8 – a)
darma wawayangan bae (8 – e)
raga taya pangawasa (8 – a)
lamun kasasar lampah (7 – a)
nafsu nu matak kaduhung (8 – u)
badan anu katempuhan (8 – a)
rumingkang di bumi alam (8 – a)
darma wawayangan bae (8 – e)
raga taya pangawasa (8 – a)
lamun kasasar lampah (7 – a)
nafsu nu matak kaduhung (8 – u)
badan anu katempuhan (8 – a)
Panambih
Eling-eling masing eling
Di dunya urang ngumbara
Laku lampah nu utama
Asih ka papada jalma
Ucap tekad reujeung lampah
Tingkah polah sing merenah
Runtut rukun sauyunan
Hirup jucung panggih jeung kamulyaan
Di dunya urang ngumbara
Laku lampah nu utama
Asih ka papada jalma
Ucap tekad reujeung lampah
Tingkah polah sing merenah
Runtut rukun sauyunan
Hirup jucung panggih jeung kamulyaan
Balakbak
Aya warung sisi jalan rame pisan – Citameng (15-e)
Awewena luas luis geulis pisan – ngagoreng (15-e)
Lalakina lalakina los ka pipir nyoo monyet – nyanggereng (19-e)
Awewena luas luis geulis pisan – ngagoreng (15-e)
Lalakina lalakina los ka pipir nyoo monyet – nyanggereng (19-e)
Panambih
Aya warung sisi jalan
Rame pisan ku nu jajan
Tihothat nu ngaladangan
Nu jarajan sukan-sukan
Rame pisan ku nu jajan
Tihothat nu ngaladangan
Nu jarajan sukan-sukan
Dangdanggula
Mega beureum surupna geus burit
Ngalanglayung panas pipikiran
Cikur jangkung jahe koneng
Naha teu palay tepung
Sim abdi mah ngabeunying leutik
Ari ras cimataan
Gedong tengah laut
Ulah kapalang nya bela
Paripaos gunting pameulahan gambir
Kacipta salamina
Ngalanglayung panas pipikiran
Cikur jangkung jahe koneng
Naha teu palay tepung
Sim abdi mah ngabeunying leutik
Ari ras cimataan
Gedong tengah laut
Ulah kapalang nya bela
Paripaos gunting pameulahan gambir
Kacipta salamina
Panambih
Hiji basa, hiji bangsa
Basa bangsa, Indonesia
Hiji bangsa, hiji nusa
Nusa tunggal, Nusantara
Seler-seler, suku bangsa
Di wewengkon, mana-mana
Sakasuka, sakaduka
Wujud bangsa, Indonesia
Basa bangsa, Indonesia
Hiji bangsa, hiji nusa
Nusa tunggal, Nusantara
Seler-seler, suku bangsa
Di wewengkon, mana-mana
Sakasuka, sakaduka
Wujud bangsa, Indonesia
Durma
Moal ngejat sanajan ukur satapak
Geus dipasti ku jangji
Mun tacan laksana
Numpes musuh sarakah
Heunteu niat seja balik
Najan palastra
Mati di medan jurit
Geus dipasti ku jangji
Mun tacan laksana
Numpes musuh sarakah
Heunteu niat seja balik
Najan palastra
Mati di medan jurit
Panambih
Di mamana si penjajah
Pada amarah marudah
Manan kapok anggur gawok
Najan dituyuk diragut
Nagri sadayana
Umumna ngabela
Nyempad rosa, pulitik penjajah
Tapi nu ngajajah
Teu pasrah, teu sadrah
Terus meres, ngahina ngarinah
Pada amarah marudah
Manan kapok anggur gawok
Najan dituyuk diragut
Nagri sadayana
Umumna ngabela
Nyempad rosa, pulitik penjajah
Tapi nu ngajajah
Teu pasrah, teu sadrah
Terus meres, ngahina ngarinah
Gambuh
Ngahuleng banget bingung
henteu terang ka mana ngajugjug
turug turug harita teh enggeus burit
panon poe geus rek surup
keueung sieun aya meong
henteu terang ka mana ngajugjug
turug turug harita teh enggeus burit
panon poe geus rek surup
keueung sieun aya meong
Ngahuleng banget bingung
Heunteu terang kamana nya indit
Turug-turug harita teh, enggeus burit
Panonpoe geus rek surup
Keueung sieun, aya meong
Heunteu terang kamana nya indit
Turug-turug harita teh, enggeus burit
Panonpoe geus rek surup
Keueung sieun, aya meong
Panambih
Hulang-huleng, hulang-huleng
Ngahuleng ngaraga meneng
Hate ratug, tutunggulan
Heunteu terang, kaler-kidul
Turug-turug, turug-turug
Harita teh, enggeus burit
Panonpoe geus rek surup
Keueung sieun aya meong
Ngahuleng ngaraga meneng
Hate ratug, tutunggulan
Heunteu terang, kaler-kidul
Turug-turug, turug-turug
Harita teh, enggeus burit
Panonpoe geus rek surup
Keueung sieun aya meong
Gurisa
Hayang teuing geura beurang
Geus beurang rek ka Sumedang
Nagih ka nu boga hutang
Mun meunang rek meuli soang
Tapi najan henteu meunang
Mo rek buru-buru mulang
Rek terus guguru nembang
Jeung diajar nabeuh gambang
Geus beurang rek ka Sumedang
Nagih ka nu boga hutang
Mun meunang rek meuli soang
Tapi najan henteu meunang
Mo rek buru-buru mulang
Rek terus guguru nembang
Jeung diajar nabeuh gambang
Panambih
Hayang teuing geura beurang
Geus beurang rek ka Sumedang
Nagih ka nu boga hutang
Mun meunang rek meuli soang
Tapi najan henteu meunang
Mo rek buru-buru mulang
Rek terus guguru nembang
Jeung diajar nabeuh gambang
Geus beurang rek ka Sumedang
Nagih ka nu boga hutang
Mun meunang rek meuli soang
Tapi najan henteu meunang
Mo rek buru-buru mulang
Rek terus guguru nembang
Jeung diajar nabeuh gambang
Jurudemung
Mungguh nu hirup di dunya
Ku kersaning anu agung
Geus pinasti panggih
Jeung dua rupa perkara
Senang paselang jeung bingung
Ku kersaning anu agung
Geus pinasti panggih
Jeung dua rupa perkara
Senang paselang jeung bingung
Panambih
Mungguh hirup di alam dunya
Ku kersaning anu agung
Geus pinasti bakal panggih
Suka bungah jeung kasedih
Dua rupa nu tumiba
Sakabeh jalma di dunya
Senang patumbu jeung bingung
Eta geus tangtu kasorang
Ku kersaning anu agung
Geus pinasti bakal panggih
Suka bungah jeung kasedih
Dua rupa nu tumiba
Sakabeh jalma di dunya
Senang patumbu jeung bingung
Eta geus tangtu kasorang
Kinanti
Budak leutik bisa ngapung
Babaku ngapungna peuting
Nguriling kakalayangan
Neangan nu amis-amis
Sarupaning bungbuahan
Naon bae nu kapanggih
Babaku ngapungna peuting
Nguriling kakalayangan
Neangan nu amis-amis
Sarupaning bungbuahan
Naon bae nu kapanggih
Panambih
Ari beurang ngagarantung
Pinuh dina dahan kai
Disarada patembalan
Nu kitu naon ngaranna
Pinuh dina dahan kai
Disarada patembalan
Nu kitu naon ngaranna
Ladrang
Aya hiji rupa sato leutik
Engkang-engkang, engkang-engkang
Sok luluncatan di cai
Ari bangun arek sarupa jeung lancah
Engkang-engkang, engkang-engkang
Sok luluncatan di cai
Ari bangun arek sarupa jeung lancah
Panambih
Coba teguh masing telik
Eta gambar sidik-sidik
Sato naon kitu wanda
Reujeung dimana ayana
Eta gambar sidik-sidik
Sato naon kitu wanda
Reujeung dimana ayana
Lambang
Nawu kubang sisi tegal
nyair bogo meunang kadal
atuh teu payu dijual
rek didahar da teu halal
nyair bogo meunang kadal
atuh teu payu dijual
rek didahar da teu halal
Panambih
Nawu kubang sisi tegal
Nyiar bogo meunang kadal
Nawu kubang sisi tegal
Nyiar bogo meunang kadal
Atuh teu payu dijual
Rek didahar da teu halal
Nyiar bogo meunang kadal
Nawu kubang sisi tegal
Nyiar bogo meunang kadal
Atuh teu payu dijual
Rek didahar da teu halal
Magatru
Majalaya, Ciparay, Banjaran, Bandung
Kopo reujeung Cisondari, Cicalengka, Ujung Berung
Rajamandala, Cimahi
Leles, Limbangan, Tarogong
Kopo reujeung Cisondari, Cicalengka, Ujung Berung
Rajamandala, Cimahi
Leles, Limbangan, Tarogong
Panambih
Sukuna pakepit tilu
Panonna opat harerang
Leumpangna semu nu lesu
Ngalengkah teu bisa gancang
Panonna opat harerang
Leumpangna semu nu lesu
Ngalengkah teu bisa gancang
Maskumambang
Duh manusa mana kaniaya teuing
teu aya rasrasan
abong ka mahluk nu laip
nyiksa henteu jeung aturan
teu aya rasrasan
abong ka mahluk nu laip
nyiksa henteu jeung aturan
Hulu abdi karaosna langkung nyeri
tulang asa bejad
tanduk mah pon kitu deui
taya raoskeuneunnana
tulang asa bejad
tanduk mah pon kitu deui
taya raoskeuneunnana
Na dikinten abdi mo ngarasa nyeri
pedah kabisan
tapi yaktosna mah abdi
ngan bakating kumawula
pedah kabisan
tapi yaktosna mah abdi
ngan bakating kumawula
Oge margi anjeun rupina ka abdi
miwarang jeung maksa
buktina disina jurit
kalawan jeung dihatean
miwarang jeung maksa
buktina disina jurit
kalawan jeung dihatean
Pileuleuyan dunya pisah sareng abdi
moal bisa panjang
abdi ningal bumi langit
rek mulang ka kalanggengan
moal bisa panjang
abdi ningal bumi langit
rek mulang ka kalanggengan
jst.
Mijil
Mesat ngapung putra Sang Arimbi
Jeung mega geus awor
Beuki lila beuki luhur bae
Larak-lirik ninggali ka bumi
Milari sang rai
Pangeran Bimanyu
Jeung mega geus awor
Beuki lila beuki luhur bae
Larak-lirik ninggali ka bumi
Milari sang rai
Pangeran Bimanyu
Panambih
Aduh Gusti nu Kawasa
Jisim abdi ageung dosa
Pangna abdi gering nangtung
Reh ka sepuh wantun nundung
Jisim abdi ageung dosa
Pangna abdi gering nangtung
Reh ka sepuh wantun nundung
Pangkur
Seja nyaba ngalalana
ngitung lembur ngajajah milang kori
henteu puguh nu dijugjug
balik paman sadaya
nu ti mana tiluan semu rarusuh
Lurah Begal ngawalonan
“Aing ngaran Jayapati”
ngitung lembur ngajajah milang kori
henteu puguh nu dijugjug
balik paman sadaya
nu ti mana tiluan semu rarusuh
Lurah Begal ngawalonan
“Aing ngaran Jayapati”
Panambih
Euleuh itu budak gembul
Awak gembru bayuhyuh gawena kedul
Ukur heuay jeung nundutan
Ka sakola unggal poe kabeurangan
He barudak tong nurutan
Ka nu gembul kokomoan
Bisi kedul jeung ogoan
Awal akhir katempuhan
Awak gembru bayuhyuh gawena kedul
Ukur heuay jeung nundutan
Ka sakola unggal poe kabeurangan
He barudak tong nurutan
Ka nu gembul kokomoan
Bisi kedul jeung ogoan
Awal akhir katempuhan
Pucung
Estu untung nu bisa mupunjung indung
jeung nyenangkeun bapa
tanda yen bagjana gede
hitup mulus kaseundeuhan ku berekah
jeung nyenangkeun bapa
tanda yen bagjana gede
hitup mulus kaseundeuhan ku berekah
Lutung buntung luncat kana tunggul gintung
Monyet loreng leupas
luncat kana pager dengdek
Bajing kuning jaralang belang buntutna
Monyet loreng leupas
luncat kana pager dengdek
Bajing kuning jaralang belang buntutna
Panambih
Hayu batur urang diajar sing suhud
Ulah lalawora bisi engke henteu naek
Batur seuri urang sumegruk nalangsa
Ulah lalawora bisi engke henteu naek
Batur seuri urang sumegruk nalangsa
Sinom
Di wetan fajar balebat
panon poe arek bijil
sinarna ruhay burahay
kingkilaban beureum kuning
campur wungu saeutik
kaselapan semu biru
tanda Batara Surya
bade lumungsur ka bumi
murub mubyar langit sarwa hurung herang
panon poe arek bijil
sinarna ruhay burahay
kingkilaban beureum kuning
campur wungu saeutik
kaselapan semu biru
tanda Batara Surya
bade lumungsur ka bumi
murub mubyar langit sarwa hurung herang
Panambih
Harta pada nareangan
Harti pada narabahan
Harta harti sarwa guna
Pada bisa mere bukti
Bisa hasil sapaneja
Sok nyumponan cita-cita
Harta harti song mangpaat
Dapon diraksa taliti
Harti pada narabahan
Harta harti sarwa guna
Pada bisa mere bukti
Bisa hasil sapaneja
Sok nyumponan cita-cita
Harta harti song mangpaat
Dapon diraksa taliti
Wirangrong
Barudak mangka ngalarti
Ulah rek kadalon-dalon
Enggon-enggon nungtut elmu
Mangka getol mangka tigin
Pibekeleun sarerea
Modal bakti ka nagara
Ulah rek kadalon-dalon
Enggon-enggon nungtut elmu
Mangka getol mangka tigin
Pibekeleun sarerea
Modal bakti ka nagara
Panambih
He barudak mangka ngarti
Ulah rek kadalon-dalon
Nungtut elmu jeung pangarti
Masing rajin soson-soson
Pibekeleun hirup tandang
Modal bakti ka nagara
Lemah cai anu urang
Perlu dijaga dibela
Ulah rek kadalon-dalon
Nungtut elmu jeung pangarti
Masing rajin soson-soson
Pibekeleun hirup tandang
Modal bakti ka nagara
Lemah cai anu urang
Perlu dijaga dibela
Contoh pupuh di youtube.
Guru wilangan dan guru lagu:
Asmarandana: 8-i, 8-a, 8-é/o, 8-a, 7-a, 8-u, 8-a
Balakbak: 15-é, 15é, 15-é
Dangdanggula: 10-i, 10-a, 8-é/o, 7-u, 9-i, 7-a, 6-u, 8-a, 12-i, 7-a
Jurudemung: 8-a, 8-i, 8-a, 8-i, 8-a, 8-i
Durma: 12-a, 7-i, 6-a, 7-a, 8-i, 5-a, 7-i
Gambuh: 7-u, 10-u, 12-i, 8-u, 8-o
Gurisa: 8-a, 8-a, 8-a, 8-a, 8-a, 8-a, 8-a, 8-a
Kinanti: 8-u, 8-i, 8-a, 8-i, 8-a, 8-i
Ladrang: 10-i, 4-a (2x), 8-i, 12-a
Lambang: 8-a, 8-a, 8-a, 8-a
Magatru: 12-u, 8-i, 8-u, 8-i, 8-o
Maskumambang: 12-i, 6-a, 8-i, 8a
Mijil: 10-i, 6-o, 10-é, 10-i, 6-i, 6-u
Pangkur: 8-a, 11-i, 8-u, 7-a, 12-u, 8-a, 8-i
Pucung: 12-u, 6-a, 8-é/o, 12-a
Sinom: 8-a, 8-i, 8-a, 8-i, 7-i, 8-u, 7-a, 8-i, 12-a
Wirangrong: 8-i, 8-o, 8-u, 8-i, 8-a, 8-a
Balakbak: 15-é, 15é, 15-é
Dangdanggula: 10-i, 10-a, 8-é/o, 7-u, 9-i, 7-a, 6-u, 8-a, 12-i, 7-a
Jurudemung: 8-a, 8-i, 8-a, 8-i, 8-a, 8-i
Durma: 12-a, 7-i, 6-a, 7-a, 8-i, 5-a, 7-i
Gambuh: 7-u, 10-u, 12-i, 8-u, 8-o
Gurisa: 8-a, 8-a, 8-a, 8-a, 8-a, 8-a, 8-a, 8-a
Kinanti: 8-u, 8-i, 8-a, 8-i, 8-a, 8-i
Ladrang: 10-i, 4-a (2x), 8-i, 12-a
Lambang: 8-a, 8-a, 8-a, 8-a
Magatru: 12-u, 8-i, 8-u, 8-i, 8-o
Maskumambang: 12-i, 6-a, 8-i, 8a
Mijil: 10-i, 6-o, 10-é, 10-i, 6-i, 6-u
Pangkur: 8-a, 11-i, 8-u, 7-a, 12-u, 8-a, 8-i
Pucung: 12-u, 6-a, 8-é/o, 12-a
Sinom: 8-a, 8-i, 8-a, 8-i, 7-i, 8-u, 7-a, 8-i, 12-a
Wirangrong: 8-i, 8-o, 8-u, 8-i, 8-a, 8-a